استان قم براساس آخرين تقسيمات کشوري داراي يک شهرستان «قم»، پنج بخش مركزي، کهک، خلجستان، سلفچگان و جعفرآباد و پنج شهر قم، قنوات ، کهک، دستجرد و جعفريه، ده دهستان و356 آبادي است.
شهرستان قم
شهر قم در فاصلهي 130 كيلومتري غرب تهران واقع شده است. بهدليل محوريت آموزههاي مذهبي و تأثيرگذاري بر تحولات سياسي، عليالخصوص طي 100 سال اخير، قم را پايتخت معنوي كشور مينامند. در مورد شهرستان قم در بخشهای دیگر این سایت بصورت جامع مطلب گفته شده است و دراینجا به بررسی مناطق دیگر می پردازیم.
قنوات
يكي از دو شهر بخش مركزي است كه در 8 كيلومتري شمالغربي شهر قم واقع شده است. يكي از مهمترين جاذبههاي طبيعي قنوات را ميتوان كوير عنوان كرد كه علاقهمندان فراواني را بهسوي خود جلب ميكند.
مسجد صاحبالزمان(عج) (جمکران)
اين مسجد كه ارزش و احترام والايي ميان شيعيان جهان دارد، دردامنهي کوه دو برادران درابتداي جادهي قم- کاشان و در فاصلهي 6 كيلومتري جنوب غربي قم، در کنار روستاي جمکران واقع شده است. مسجد در سال 373 ه.ق. ساخته و در قرنهاي بعد چندين بار تعمير و تجديد بنا شد. آخرين بناي تاريخي بازماندهي مسجد به سال1167 ه.ق. برميگردد. اين مسجد همهروزه بهخصوص شبهاي چهارشنبه پذيراي گروه زيادي از علاقهمندان به اهلبيت (ع)، از نقاط مختلف ايران و جهان است. حضور هيأتها و کاروانهاي زيارتي شبهاي چهارشنبه و جمعه بهسوي شهر قم و مسجد جمکران بسيار جالب و ديدني است. طرح توسعهي مسجد جمكران، از اين مكان معنوي، فضايي با شكوه، با اكثر امكانات رفاهي ـــ بهداشتي و خدماتي ساخته است.
امامزاده طيب و طاهر
اين امامزاده در شهر قنوات بخش مرکزي واقع شده و سبك بناي آن شبيه آثار قرن 8 ه.ق است. گنبد اين بنا، برج هرميشكلي است كه با كاشي تزيين شده است. مرقد وسط بنا نيز با كاشي معرق لاجوردي آراسته شده است. در کنار امامزاده يك آبانبار متعلق به دورهي قاجاريه قرار دارد.
در قنوات مكانهاي مذهبي و تاريخي ديگري وجود دارد كه عبارتند از؛امامزاده حليمه خاتون در سهراهي لنگرود، آبانبار مباركآباد و تپهي قليدرويش.
کهک
شهر کهک يکي از بخشهاي استان قم است که در جنوب اين استان قرار دارد و فاصلهي مرکز بخش تا قم 30کيلومتر است. سابقهي بخشداري كهك به بيش از 70سال ميرسد و از نظر جمعيت بعد از بخش مرکزي در مکان دوم قرار دارد.اين شهر داراي دوبخش کهک و فردو و 18 روستا است. بهغير از مناطق ييلاقي،که در بخش جاذبه هاي طبيعي بدان پرداخته شد، وجود آثار متنوع در منطقه نشان از قدمت و پيشينهي تاريخي و فرهنگي شهر کهک دارد و هر يك عامل مهمي براي جذب گردشگران و زائران است.
امامزاده اسماعيل
زيارتگاه اين امامزاده در روستاي «بيدقان»، حدود 60 كيلومتري شهر قم بين دو کوه قرار دارد و از پيشينهاي کهن و احترامي بسيار برخوردار است. وي از نوادگان امامصادق(ع) است. بارگاه اين امامزاده دو ايوان و گنبدي بلند و کاشيکاري شده دارد. تعدادي از کاشيهاي اين بنا که از آثارقرنهفتمه.ق. است در موزهي آستانه نگهداري مي شود. در کنار اين زيارتگاه مقبرهي امامزادهمحمد از نوادگان امامموسيکاظم(ع) قرار دارد.
امامزاده زينب خاتون(معصومه)
امامزاده سيده زينبخاتون از نوادگان امامموسيکاظم(ع) است. آرامگاه وي در شمالغربي شهر کهک، در دامنهي کوهي قرار دارد.برجستهترين اثر هنري بازمانده از اين امامزاده، درِ منبت گرهکاري و گل ميخکوبي شدهي آن است که تاريخ 979 ه.ق. بر روي آن حک شده است و در موزهي باغفين کاشان نگهداري ميشود.
امامزاده حليمه خاتون
اين آرامگاه که مدفن يکي از نوادگان امامموسيکاظم(ع) است، در روستاي لنگرود، در12کيلومتري جنوب شهر قم در شهرکهک قرار دارد.
امامزاده سليمان
اين زيارتگاه، مدفن يکي از ساداتحسيني از نوادگان امامسجاد(ع) است و در2 کيلومتري شمال روستاي صرم قرار دارد.
امامزاده هادي
اين زيارتگاه در روستاي وشنوه قرار دارد و از آثار دورهي صفويه است.
امامزاده باوره
بناي امامزاده در مزرعهي باوره در فاصلهي 6 کيلومتري روستاي «فردو» قرار دارد. اين زيارتگاه شامل دو بقعهي شاهزادهمحمد وحسين، حليمهخاتونو زينبخاتون از نوادگان امامموسيکاظم(ع) است. در ميان هر بقعه دو صندوق منبت روي قبور نصب شده که از آثار هنري قرن يازدهم ه.ق. است.
ساير امامزادههاي شهر كهك عبارتنداز:
امامزاده سلطانمحمود و شاهزيدي، امامزادهسلطانسليمان، امامزادهشاهزادهعباس، امامزاده شاهزاده ابراهيم، امامزاده فاضل، امامزاده شاهزادهنورعلي، امامزاده شاهزادهاسحاق، شاهزادهمحسن، شاهزاده شهربانو و رقيهسلطان.
خانهي ملاصدرا
محمدبنابراهيم يحييشيرازي، معروف به ملاصدرا، بنيانگذار حکمت متعاليه، سرآمد حکماي اسلامي و يکي از بزرگترين دانشمندان جهان درفلسفهي الهي و اسلامي است. وي در سال 979 يا980 ه.ق. در شيراز ديده به جان گشود. خانهي ملاصدرا در کهک يادگاري از دوران سکونت اين فيلسوف الهي در استان قم است. اين اثر تاريخي در منتهياليه غرب شهر کهک، در محلهي «چالحمام»واقع است واطراف آنرا خانههاي روستايي احاطه کردهاند. پلان اصلي بنا شبستاني است چليپايي (چهارصفه) که گرداگرد آنرا در چهارگوشه (طبقهي هم کف و يكم) حجرهها و اتاقها در برگرفتهاند.
تپهي صرم
اين تپه در حدود پانزده کيلومتري جنوب شرقي جادهي کاشان در بخش کهک، حدفاصل ميان راه روستاي خورآباد و روستاي صرم قرار دارد و از مهمترين محوطههاي عصر آهن ايران و فرهنگ سفال خاکستري ايران مرکزي است.
ساير جاذبههاي ميراث فرهنگي و گردشگري كهك عبارتنداز؛
مسجد صرم، قلعهي ساسانيسيرو، غار کهک، غار وشنوه، ميل ميَم، چهارطاقي كرمجگان، حمام روستاي قبادبزن ، آبانبار كهك و آبانبار البرز.
خلجستان
بخش خلجستان، با مركزيت دستجرد، يكيديگر از بخشهاي استان قم است كه در جنوب اين استان قراردارد و فاصلهي مركز آن تا شهرستان قم 55 كيلومتر است. اين بخش داراي دو دهستان(دستجرد و قاهان) و 64 آبادي است. محور فعاليتهاي اقتصادي مردم منطقه كشاورزي و بيشتر به صورت كاشت درختان سردسيري و انواع صيفيجات است. بهغير از كشاورزي مراكز اقتصادي ديگري نظير ناحيهي صنعتي خلجستان ، دامداري صنعتي و سنتي، وجود بيش از 100واحد مرغداري و گلخانهي كوثر با 27 واحد فعال در زميني به وسعت 220 هكتار از ديگر منابع اقتصادي منطقه است. بخش خلجستان داراي روستاهاي متعدد و زيبا با جاذبههاي تفريحي و فرهنگي است كه تعدادي از آنها عبارتند از طينوج، فوجرد،نايه،آمره و جميزقان. صرفنظر از منطقهي ييلاقي خلجستان، آثار تاريخي، فرهنگي و مذهبي فراواني در اين منطقه وجود دارد كه گوياي قدمت تاريخي و فرهنگي آن است.
امامزاده هادي
بقعهي اين امامزاده در کنار جادهي جميزقان- قاهان در دامنهي کوه قرار دارد. اين امامزاده که به شاهزاده هادي معروف است، يکي از فرزندان امام موسيکاظم(ع) است. بناي اين زيارتگاه از800 سال پيش بهجاي مانده است.
شاهزاده جعفر
اين زيارتگاه در روستاي «گيو» نزديک شهر دستجرد، مركز بخش خلجستان قرار دارد و مدفن يکي از فرزندان امام موسي کاظم(ع) است.
شاهزاده زکريا
بين روستاي عيسيآباد و ميدانک،رود کوچک خشکي وجود دارد.درمجاورت اين رود بقعهي امامزادهزكريا از نوادگان امام موسيكاظم(ع) واقع شده و قدمت آن مربوط به دورهي صفويه است.
ساير امامزادههاي خلجستان عبارتند از؛
شاهزاده ابراهيم، امسلمه، امکلمه، حليمهخاتون و شاهزاده اسحاق، شاهزاده جفعر، امامزاده عاقب و سه خواهران، شاهزاده عباس و بيبي زبيده، بيبيشريفهخاتون، شاهزاده ابوطالب، امامزاده احمد و امامزاده علمدار.
آبانبارراهجرد
اين آبانبار در روستاي راهجرد از بخش خلجستان واقع شده و به دورهي صفويه تعلق دارد.
آتشکدهي نويس
چهارطاقي نويس در 58 کيلومتري جنوب ساوه و منطقهي کوهستاني بخش خلجستان قم قرار دارد. اين چهارطاقي که از نمونههاي اوليهي چهارطاقيهاي عصر ساساني است، تا اوايل دوران اسلامي پابرجا و مورد استفاده بوده است. بقاع متبركه، كاروانسراي شاهعباسي ، پل تاريخي طينوج(دورهي صفويه)، كاروانسراي طينوج، قلعهي وتوس كهندان و قلعهيچك از ديگر جاذبههاي منطقه است
سلفچگان
بخش سلفچگان يكي از مهمترين بخشهاي قم ميباشد كه حدود 10 هزار نفر جمعيت و تا مركز شهرستان 40 كيلومتر فاصله دارد. اين بخش داراي دو دهستان ميباشد. بخش سلفچگان با داشتن منطقهي ويژهي اقتصادي و شهرك صنعتي از اهميت خاصي برخوردار است. در اين منطقه كه حدود 2 هزار هكتار وسعت دارد، بيش از 60 كارخانه و بخشهاي اقتصادي فعاليت ميكنند.مهمترين جاذبههاي گردشگري اين بخش شامل؛ امامزاده جعفرـــ امامزاده عبدالله، امامزاده محمد غريب، امامزاده غيبي، امامزاده خديجهخاتون، امامزادهابراهيم، امامزادهاسماعيل، شاهزاده معين، شاهزاده عباس، شاهزاده قاسم، امامزاده ساريهخاتون، کاروانسراي کنارگرد، کاروانسراي دهکدهي طلاب، سد سلفچگان، رودخانهي بزرگ طايقان و جنداب است.يكي ديگر از جاذبههاي اكوتوريسمي كه ميتوان به آن اشاره كرد، منطقهي كوهستانيو خوشآبو هواي اطراف امامزاده عبدالله و روستاي طايقان است.
قمرود
قمرود از ديگر شهر هاي استان قم است که در 12 کيلومتري شمال شرقي شهر قم واقع شده است.در اين شهر مکان هايي چون جزوه بناهاي باستاني و تاريخي محسوب ميشوند.
کاروان سراي سنگي(کاج) محمد آباد
اين کاروان سرا که يکي بزرگترين و با شکوه ترين بنا هاي تاريخي استان قم است ، در پنجاه کيلومتري شمال شرقي قم در جاده کوه سفيد در مسير کارواني جاده بزرگ خراسان ، که شمال شرقي ايران را به جنوب غربي پيوند مي داد، واقع است.اين کاروان سرا از آثار دوره سلجوقي است که در دوره هاي بعد تعمير و از آن استفاده شده است.ساير آثار تاريخي قمرود ، 6 امامزاده ،ديرگچين و کاروان سراي علي آباد است که در اين ميان زيارتگاه 6 امامزاده ، از نوادگان امام موسي کاظم (عليه السلام) جلوه اي خاص به اين به اين محل بخشيده است.
قره تپه
اين محوطه باستاني در جنوب غربي روستاي قمرود ، مرکز دهستان قمرود در بيست کيلومتري شمال شرقي شهر قم (بخش مرکزي) و با فاصله اي حداکثر يک کيلومتر از روستا واقع شده است . از جمله آثار به دست آمده از اين تپه مي توان به درفش استخواني ، کوزه سفالي ، خمره ي دهان باز و ظروف سفالي متعلق به هزاره ي پنجم و ششم ق.م. اشاره کرد.
جعفرآباد
يكي از بخشهاي شهرستان قم ميباشد و مركز آن شهر جعفريه در 35 كيلومتري شمالغربي قم است. اين بخش در مسير راه ارتباطي استانهاي غربي و مركزي كشور قرار دارد. از جاذبههاي طبيعي اين بخش، روستاهاي خوشآب و هواي طغرود، دولتآباد و گلستان را ميتوان نام برد. از ديگر آثار و جاذبههاي تاريخي ميتوان به امامزاده يحيي، امامزاده طغرود، ورودي دولتآباد بالاقلعه، آبانبار و حمام پاچيان و تپهي روستاي حيدرآباد بستان اشاره كرد.
