آستانهي مقدسهي حضرت معصومه(س) گنجينهاي نفيس ازآثارهنري ومعماري است که همواره بر تارک مشاهد متبرک جهان تشيع ميدرخشد.
گنبدحرم مطهر
درسال925 ه.ق. گنبد حضرت معصومه(س) تجديد بنا شد وسطح خارجي آن باکاشيهاي معرّق آراسته و ايوان بلند با دو مناره در صحن عتيق ساخته شد.در سال 970 ه.ق. بهدستور شاهتهماسب صفوي به تکميل وتزيين حرم پرداختند که از آنجمله، کاشيکاري ضريح و نصب ضريحي از فولاد بود و بعد از آن گنبد طلايي فعلي بنا شد. در عصر قاجار گنبد باخشتهاي طلايي زينت داده شد که تا سال1379 ه.ش. باقي ماند. در همان دوره ضريح آينه و ضريح فولادي روي قبر به نقرهي ناب تغيير يافت و مسجد بالاسر و مدرسهي دارالشفاء ساخته و ايوان آينه، آينهکاري شد. در دههي پاياني قرن سيزدهم، شالودهي صحن جديد ريخته شد و بناي آن در سال 1303 ه.ق.با هنرمندي استاد حسن معمارباشي به پايان رسيد.
ايوانهاي حرم مطهر
ايوان طلا
در سال 259 ه.ق ايوان طلا بههمراه دو ايوان کوچکتر کنار آن ساخته شد. بدنهي ايوان به ارتفاع دو متر آراسته به کاشيهاي معرّق است.بعد از آن کتيبهي سراسري و بالاي آن مقرنسهاي سقف ايوان پوشيده با خشتهاي طلاست. دو ايوان کوتاهتر در دو طرف ايوان طلا به کاشيهاي معرّق آراسته است.
ايوان آينه
اين ايوان که بهجهت آينهکاري آن به «ايوان آينه» معروف است، در سمت شرقي حرم مطهر قرار دارد. ايوان آينه با تالار سراسري جلو و تالارچههاي دو طبقه، در دو طرف و گلدستههاي بلند و رفيع طرفين، داراي سبکي خاص، يکي از شاهکارهاي فني معماري اسلامي و در ميان مشاهد متبركه بينظير و ممتاز است. اين مجموعهي هنري شگفتانگيز، جلوهگاه ذوق و سليقهي هنري هنرمند مشهور دورهي قاجار، استاد حسن معمارباشي است.
منارههاي حرم مطهر
منارههايايوانآينه
بر فراز پايههاي دو طرف ايوان دو مأذنه که از بلندترين بناهاي آستانه هستند وجود دارد که بر هريک کتيبهاي به پهناي يک متر نصب شدهکه در متن آنها شعاير اسلامي نوشته شده است. پوشش هر دو مأذنه از بالا تا پايين، کاشي گرهي است که در ميان آنها نامهاي خداوند متعال خوانده ميشود. دو مأذنهي ديگر درصحن بزرگ(نو يا اتابکي)وجود دارد که روبهروي ايوان آينه واقع شده و زيبايي خاص به صحن داده است.
منارههايصحنعتيق
ر صحن عتيق بر فراز ايوان طلا دو مأذنهي استوانهاي بلند، با پوشش کاشي گرهي به شکل مارپيچ قرار دارد که در ميان پيچها نامهاي مبارکالله، محمد و علي به خطّ بنايي خوانده ميشود. اين مأذنهها در سال 1285 ه.ق.به دستور محمد حسن خان شاهسون شهاب الملک بنا و قبهي آنها در سال 1301 ه.ق. طلاکاري شد.
مرقد مطهر
در سال 605 ه.ق،دورهي آلمظفر، استاد محمدبن ابيطاهرکاشي قمي، مرقد شريف حضرت معصومه(س) را با خشتهاي کاشي زرفام زينت بخشيد.در سال1377 ه.ق. مرقد مطهر به شکل جديد، آميختهاي از کاشي و سنگ، تجديد بنا شد.
رواقهای حرم مطهر
رواق بالاسر
محوطهاي که بين مسجد بالاسر تا ضريح مطهر را در برگرفته، رواق بالاسرنام دارد. فضاي اين رواق با آينهکاري و گچکاريهاي بسيار زيبا آراسته شده است.
رواق دارالحفاظ
محوطهي بين ايوان طلا و ضريح مطهر است که اين مکان از گذشته محلّ مراسم ويژهي خادمان و قاريان قرآن بوده و هم اکنون نيز خطبهي شامگاهي خدام دراين محل انجام ميشود.
رواق آينه
پايين پاي حضرت معصومه(س)، در بخش زنانهو محلّ زيارت خواهران است.
رواق پيش رو
محوطهي بين مسجد طباطبايي و ضريح مطهر، که سالها محلّ برگزاري مراسم خطبه ي صبحگاهي و عرض ادب خادمان آستانهي مقدسه بوده و هست.
موزهي آستانهي مقدسه
موزهي آستانه يکي از موزههاي قديمي ايران و از گنجينههاي کمنظير اين کشور محسوب ميشود. اين موزه در آبان سال 1304ه.ق. افتتاح شد و درفرودين سال 1361 با چهرهاي جديد و در سطحي بسيار بالاتر از قبل به فعاليت ادامه داد. مجموعهي اصلي اموال فرهنگي و تاريخي اين موزه را آثاري تشکيل ميدهد که به حرم مطهرحضرت معصومه(س) هديه ويا وقف آن شده است. نمونههايي از تابلوي نقاشي، مينياتور، شمايل، هنرهاي خاتمسازي، حجاري، حکاکي، فلزکاري و قلمدانسازي، ظروف شيشه و سفالين دورههاي مختلف تاريخي، مجموعهاي ازسکههاي اسلامي- ايراني(که بخشي ازآنها در ضرابخانهي دارالايمان قم ضرب شده است) و يك جلد قرآنكريم بهخط كوفي از قرن دوم هجري، در موزهي آستانه به نمايش گذاشته شده است.
طرح توسعهي حرم مطهر
از سال 1378 ه.ش. طرح توسعهي حرم مطهر در قالب طرحي ملي بهوسيلهي دولت مطرح و وزرات مسکن و شهر سازي بهعنوان مجري انتخاب شد. دو شبستان بزرگ و دو صحن به همراه توابع آن، جزو طرح توسعهي حرم مطهر بود که در تاريخ 11/4/84 بهدست جناب حجتالاسلام والمسلمين آقاي خاتمي، افتتاح شد. مساحت مجموعه بناهاي آستانه، 13 هزارو275 مترمربع است که از اين مساحت 1 هزارو 914 مترمربع آن را زيربناي گنبد و ايوانهاي شمالي، جنوبي، شرقي، مسجد و مقابر شاهان صفوي در بر دارد.
