استان قم با وسعت11 هزارو 240 کيلومتر مربع، بين مدار34 درجه و15 دقيقه تا35 درجه و 15دقيقهي عرض شمالي نسبت به خط استوا و50 درجه و30 دقيقه تا 51 درجه و30 دقيقهي طول شرقي نسبت به نصفالنهار گرينويچ، در بخش مرکزي ايران قرار دارد. مساحت استان قم 8/6 درصد کلّ مساحت کشور است. و از شمال به استان تهران، از شرق به استان سمنان، از جنوب به استان اصفهان و استان مرکزي، و از غرب و جنوب غربي به استان مرکزي محدود است. استان قم در غرب درياچهي نمک قرار گرفته است. استان قم کوههاي متعددي دارد که معروفترين آنها کوه وليجا با ارتفاع3330 متر و تخت سرحوض به ارتفاع3193 متر در جنوب قم است. حدود 25 درصد مساحت استان قم کوهستاني و کوهپايهاي و بقيه دشت است. با توجه به اختلاف ارتفاع زياد( از600 تا3330 متر)، اين استان داراي سه نوع آب و هواي متفاوت كوهستاني، نيمهبياباني و گرم و خشك بياباني است
منابع آب
رودها
رودهاي اين استان بيشتر از غرب به شرق و از جنوب به سمت شمال جريان دارند. مهمترين رودهاي استان عبارتند از رودهاي اصلي «قرهچاي» و «قمرود» (اناربار) و رودهاي فرعي «امامزادهاسماعيل »، «بيدهند» (ابرجس)، «قرهسو» و «طغرود».
رودهاي شور کرج و جاجرود از شمال استان تهران، وارد استان قم شده و سرانجام به درياچهي نمک ميريزند. تعدادي رودهاي فصلي کوچک نيز به درياچهي حوض سلطان در شمال استان وارد ميشوند.
سدها
سه سدّ مخزني امامزاده اسماعيل، سد کبار و سد سنجگان با هدف تأمين آب کشاورزي و تغذيهي سفرههاي زيرزميني نواحي اطراف احداث شده است. سدهاي انحرافي نسبتاًً مهمي نيز در سطح استان بر روي رودهاي مختلف به منظور انحراف آب رودها به کانالهاي آبياري در زمينهاي کشاورزي زده شده است.سد كبار،از جمله آثار ثبتي ميراث فرهنگي و گردشگري قم است و براساس شواهد، قديميترين سد قوسي جهان محسوب ميشود. يکي ديگر از سدهاي مخزني سدّ پانزده خرداد است. اين سد، اگر چه در خارج ازاستان احداث شده، هدف از ساخت آن تأمين آب آشاميدني مورد نياز مردم قم بوده است.
آبهاي زيرزميني
موقعيتهاي اقليمي استان قم موجب شده، مردم اين منطقه از ديرباز به احداث قنات و حفر چاه براي آبياري بخش عظيمي از مزارع خود روي آورند.
زيستگاههاي جانوري
گروههاي کوچکي از حيات وحش در بعضي از مناطق قم دِيده مي شود که گونههايي از قوچ، ميش، بز، آهو، جبير، خوک، روباه، شغال، جوجهتيغي، خرگوش، گربهيوحشي، گرگ و انواع پرندگان و خزندگان در آنها پراکندهاند. يکي از اين مناطق، منطقهي پلنگ دره است. اين منطقه به علت داشتن زيستگاههاي جانوري و گياهي و وجود پلنگ در آن، از ديرباز به اين نام شهرت يافته و با وسعتي معادل 30 هزار هکتار در جنوب غربي قم و در جادهي سلفچگان ـــ نيزار واقع شده است.
جاذبههاي طبيعي استان قم
جاذبههاي طبيعي استان قم، جداي از جاذبههاي ميراث فرهنگي و گردشگري، نميباشد. ليكن به دليل وسعت و شاخصههاي عمومي آن، بهطور مجزا در زيرمجموعهي جغرافياي طبيعي به آن پرداخته شده است.
پارك ملي کوير
گرچه طبيعت سبز ،جنگل با درختان تنومند و سر به فلک کشيده ، سواحل نيلگون و روحبخش و زيبا، جذاب و ديدني است؛ کوير با بيابانهاي پوشيده از نمک، تپههاي طلايي، شنهاي روان، شبهاي زيباي پرستاره و...، عليالخصوص براي كشورهاي اروپايي، آسياي شرقي وآمريكاي شمالي جذابيت خاص خود را دارد. چرا که غالب كشورهاي مناطق مذكور از داشتن اين نعمت الهي بيبهرهاند. منطقهي وسيع دشت کوير از بزرگترين و مهمترين مناطق اکولوژي ايران است که از نظر تنوع گونههاي حيواني و گياهي در جهان کمنظير است. بخشي از اين منطقه از سال 1343ه.ش. پارک ملي اعلام شده است. پارک ملي کوير با بيش از600 هزار هکتار مساحت، در جنوب شرقي تهران و قسمتي از آن در استان قم قرار دارد.
درياچهي نمک
اين درياچه، که درواقع بخشي از کوير نمک ايران است، در شرق قم قرار دارد. درياچهي نمک تنها در فصل زمستان داراي آب است و در فصل تابستان بهجاي آب، ورقههاي نمک در آن جلب نظر ميکند. شکلهاي هندسي نمکهاي پفکرده در اين درياچه بهخصوص هنگام طلوع و غروب خورشيد، مناظر ديدني و زيبايي را براي بازديدکنندگان به تصويرميکشد.در هنگام وزش باد ، توده هاي عظيم شن مانند امواج دريا به حرکت در مي آيند.
درياچهي حوض سلطان
اين درياچه با مساحتي حدود330 کيلومتر مربع،در جهت غربي-شرقي در شمال غربي درياچه نمک و شمال استان قم قرار دارد.اين درياچه به نام هاي "درياچه ي قم"، "درياچه ي شاهي" و "درياچه ي ساوه" نيز مشهور است.درياچهي حوض سلطان با مناظر گوناگون و ديدني خاصّ خود در فصلهاي مختلف و در ساعات روز، مناظر بديعي را به نمايش ميگذارد. درياچهي حوض سلطان شامل دو چالهي جدا از هم به نام «حوض سلطان» و «حوض مره» است که آن دو را بيشتر حوض سلطان مينامند. آبهايي که به اين درياچه ميريزد دائمي نيست و به علت عبور از طبقات نمکي، بي نهايت شور است. اين درياچه بعد از اسلام تا حدود قرن 19 ميلادي دوره هاي خشک و مرطوب فراوان را گذرانده و با توجه به تغييرات مجراي رود مسيله يا رود شور، به صورت درياچه و باتلاق و کوير در آمده است.از زمان صفويه به بعد به سبب بناي سدي در بالاي پل دلاک ، که آب رود قره چاي را به درياچه نمک هدايت مي کرد، ارتباط بين درياچه حوض سلطان و درياچه نمک قطع يا ضعيف شده است. در سال 1262 ه.ق. دو نيمه درياچه حوض سلطان به هم متصل و درياچه بزرگي را تشکيل داد.
منطقهي ييلاقي كهك
شهر کهک با روستاهاي اطراف آن، آب و هواي معتدل کوهستاني دارد و از مناطق ييلاقي استان قم بهشمار ميرود. وجود باغهاي زيبا، کوههاي مرتفع و آب شيرين از ويژگيهاي اين منطقه است. اين ويژگي سبب شده تا گردشگران داخلي از اين منطقه استقبال چشمگيري كنند و عدهاي براي جذب توريست به سرمايهگذاري بپردازند. وجود مجتمعهاي توريستي و تفريحي مانند؛ کشتيآبي، باغسنگي، کلبهيسبز، کوهستانپارک و پروژههاي ديگري که در دست ساخت ميباشد از اين قبيل است. روستاهاي بالادست شهر کهک مانند: فردو ، وشنوه، کرمجگان، اَوِل، خاوه، بيدهند و... روستاهاي ييلاقي به حساب مي آيندو از زيباترين روستاهاي ايران به شمار ميروند.آماده بودن زيرساختها ازقبيل آب، برق، گاز، راه آسفالته در روستاها، عامل ديگري براي حضور گردشگران در اين منطقه است.
منطقهي ييلاقي خلجستان
خلجستان، با روستاهاي اطراف آن، آبوهواي معتدل كوهستاني دارد و از مناطق ييلاقي قم به شمار ميرود. یک از این مناطق قاهان (درّه قاهان) می باشد . بخش قاهان داراي دو دره است.يکي از آنها دره ي كهندان-ونان است (كه به عروس خلجستان معروف است). درهي ديگر نيز از آغلك شروع و بعداز عبوراز روستاي زيباي «بنابر» که در تمام فصول سال داراي آب فراوان است و روستاهاي جميزقان، قاهان و نويس به كاسوا و انجيله ختم ميشود.
استانهای مجاور ، شهرها و بخشها
استان قم از شمال به استان تهران ، از شرق به استان سمنان، از جنوب به استان اصفهان و استان مرکزي ، و از غرب و جنوب غربي به استان مرکزي محدود است استان قم در غرب درياچه ي نمک قرار گرفته است. اين استان براساس آخرين تقسيمات کشوري داراي يک شهرستان «قم»، پنج بخش مركزي، کهک، خلجستان، سلفچگان و جعفرآباد و پنج شهر قم، قنوات ، کهک، دستجرد و جعفريه، ده دهستان و356 آبادي است. استان قم بهجهت موقعيت خاصّ جغرافيايي و قرار گرفتن بر مسير کماني شکل در طول خطوط ارتباطي، اهميت ويژهاي دارد. بهگونهاي که در دوران اوليهي تمدن بشر، جزء مهمترين قرارگاههاي انساني بهشمار ميآمده است.
راههاي ارتباطي استان
قم داراي هشت راه اصلي مواصلاتي، چهار راه فرعي و سه خط آهن به شهرهاي مجاور است که از جمله آنها ميتوان راههاي زير را نام برد: آزاد راه قم - تهران به طول130 کيلومتر؛ آزاد راه قم ـــ ساوه؛ جادهي قديم قم- تهران (جادهي قديم)؛ آزاد راه قم- اصفهان؛ آزاد راه قم- کاشان؛ راه قم- اراک (بزرگراه)؛ راهآهن قم- تهران؛ راهآهن قم به اراک و جنوب؛ راهآهن قم به کاشان و جنوب.
جمعیت استان
براساس آمارهاي رسمي، جمعيت استان قم در سال 1384، 1 ميليون 150 هزار نفر است که از اين تعداد حدود93درصد جمعيت در نقاط شهري و 7 درصد در روستاها ساکن هستند. بزرگترين شهر استان، شهر قم است كه از نظر جمعيت رتبهي ششم را در ميان شهرهاي کشور دارد. قم در سالهاي بعد از پيروزي انقلاباسلامي رشد سريعي داشته است. اين افزايش جمعيت را مي توان مرهون جاذبههايي نظير وجود حرم مطهر حضرت معصومه (س) ، موقعيت مذهبي، وجود بزرگترين حوزهي علميهي جهان تشيع، نزديک بودن به پايتخت و ... دانست. بر اين اساس در طول قرنهاي گذشته گروههاي مختلفي از مردم از ديگر مناطق کشور به اين استان مهاجرت کرده و در محله هاي مختلف شهر و روستاهاي استان سکني گزيده اند.مهاجران خارجي بهخصوص از کشورهاي افغانستان، عراق و پاکستان بهدليل حوادث سياسي در کشورهاي همسايه و عوامل ديگر به اين شهر روي آوردند. در مجموع حدود 170 هزار تبعهي خارجي در استان قم اقامت دارند.
نژاد و زبان
نژاد مردم قم دنبالهي ساکنان اوليه و يکي از شاخههاي قوم آرياست. زبان مردم اين استان فارسي است. امروزه زبان عموم مردم قم به لهجهي تهراني نزديک شده و لهجهي قمي بهتدريج رو به فراموشي است. اما مهاجران ساکن در اين استان علاوه بر زبان فارسي به زبان و گويش خاص خود هم سخن ميگويند.
مذهب
مردم قم نيز مانند مردم ديگر مناطق ايران پيش از ورود دين اسلام به اين سرزمين پيرو آيين زرتشت بودند.وجود آتشکدههاي «نويس»، كرمجگان، لنگرود و چاهك اين فرضيه را ثابت ميكند. براساس اسناد و مدارک تاريخي، از بدو ورود اسلام به ايران، مردم قم با آغوش باز اسلام را پذيرفته و همواره از پيروان و رهروان خاندان عصمت و طهارت بودهاند.
اقتصاد استان
عمدهترين مسألهي تأثيرگذار در وضع اقتصادي استان قم، صنعتگردشگري و بهطور اخص توريسم مذهبي است و علت آن وجود بارگاه ملکوتي حضرت معصومه(س) است که در تمام فصلهاي سال، زائران بسياري را از نقاط مختلف کشور و ساير کشورها به قم ميکشاند. اين امر موجب رونق بازار کار و خدمات اين شهر شده و در امر اشتغال نقش بهسزايي دارد. پس از صنعت گردشگري، صنايع و معادن ـــ كشاورزي ـــ صنايعدستي و سوغات ، از منابع مهم اقتصادي استان محسوب ميشوند كهالبته دو مورد اخير نيز از بركات توسعهي صنعت گردشگري قلمداد ميشوند. منطقهي ويژهي اقتصادي سلفچگان نيز بارقهاي از اميد در توسعهي اقتصادي استان محسوب ميشود. وجود سه شكارگاه در نقاط مختلف استان قم و حيوانات متنوع آن،به عنوان امكان بالقوهاي براي گسترش صنعت گردشگري و جذب درآمدهاي اقتصادي براي مردم استان تلقي ميشود.
وجه تسميهي قم
درخصوص نامگذاري قم، نقلهاي مختلفي در تاريخ آمده است، اما مشهورترين آن تبديل کلمهي «کومه» (به معناي خانههاي کوچک کنار هم) به «کُم» و سپس برگردان آن به قم از سوي عربهاي مهاجر است. گروهي نيز قم را برگرفته از کميدان، (نام بخشي از اين منطقه) ميدانند که به اختصار «کُم»خوانده شد و سپس عربهاي مهاجر آن را به قم تغيير دادند.
